Header Header
۲۰ فروردين ۱۳۹۴ - ۱۷:۲۲
كدخبر: ۸۷۰۰۸
قاسم تبريزي، پژوهشگر تاريخ

براي بررسي اثرگذاري و نقش زنان ايراني در پيروزي انقلاب اسلامي و در پيشبرد آن، قبل از هر چيز بايد حضور و نقش زن در تاريخ معاصر ايران را جريان شناسي کنيم. از دوران مشروطه تا کنون سه جريان کلي در اين حوزه وجود داشته است:

۱. جريان غرب گرايي و غرب شيفتگي که حدود ۱۵۰ سال قدمت دارد. ريشه گيري اين تفکر سه دليل داشت؛ اول سفر عده اي از منورالفکرها در اواسط دوره  قاجار به غرب. آنان در آن جا بزم و حضور زن را در جامعه ديدند و نوعي شيفتگي به آن پيدا کردند؛ خصوصاً که اين ها خود را در برابر غرب حقير مي ديدند و هويت و اصالت انساني و ايراني و اسلامي خويش را از دست داده بودند. دوم، حضور ميسيونر هاي مذهبي مسيحي در ايران بود که عموماً مأموران استعمار غرب در ايران بودند. اين ها يا به شکل تبليغ ديني يا به شکل مؤسسات خيريه و در بيمارستان يا مدارس آمريکايي ها و فرانسوي ها و انگليسي ها در ايران، نوعي بي حجابي و بي عفتي را در جامعه  ما گسترش دادند. سوم، حضور جاسوس هاي غرب -چه زن و چه مرد- تحت عناويني همچون جهانگرد، ايرانگرد، ايران شناس يا احياناً مسافر که زمينه ساز گسترش فرهنگ غربي مي شدند.

۲. جريان فرهنگ و معارف اسلامي که زن با رعايت معارف و مباني بر اساس تحولات و نياز جامعه حضور خاص داشته باشد، همان طور که مرد بر اساس تعاليم اسلام در عرصه  سياست و جامعه تکليف و وظيفه دارد، زن هم دارد و در اين باره تفاوتي بين زنان و مردان نيست، مگر در برخي عرصه هاي خاص اجتماعي که در آن بيم انحطاط و انحراف وجود داشته باشد.

۳. جريان سوم، جرياني بود که هم مقداري از تعاليم اسلام فاصله داشت و هم وحشتي از غرب داشت. لذا هرگونه حضور زن را خطر بزرگي مي ديد؛ خطري که ممکن بود جامعه را به انحطاط بکشاند. آنها هم که مخالفت مي کردند، نوعي تفکر قشري گري و تحجر گرايي داشتند و دليلشان اين بود که به محض حضور زن در اجتماع، فساد به وجود مي آيد.

صد سال تلاش براي اضمحلال هويت زن

طيف هايي که از نظر فکري يا تشکيلاتي وابسته به غرب بودند، شروع به زمزمه  آزادي زن به شکل غربي کردند. آنان به نوعي مي خواستند زنان ايراني مثل زنان غربي شوند. اولين دسته از اين طيف احزاب و جريان هاي فراماسونري بودند و دوم، تشکيلات بهاييت و ازليه. تا کودتاي رضاخان نيز در نشريات و مجلاتي به صورت پنهان و آشکار شروع به ترويج ابتذال کردند. براي نمونه، مي توان به نشرياتي اشاره کرد که مادرِ فرخ رو پارسا که بهايي بود و نيز صديقه دولت آبادي که از بابي هاي ازليه بود، منتشر مي کردند.

وقتي رضاخان براي تغيير ساختار سياسي، فرهنگي و اجتماعي با اهداف استعماري انگلستان و به دست آنان روي کار آمد، يکي از برنامه هاي او براي اسلام ستيزي، مسئله کشف حجاب بود. او مدارس مختلط را تأسيس و دولتمردان را مجبور کرد که در مجالس با زن هايشان به صورت بي حجاب حضور پيدا کنند. وي حتي در برخي شهرها مثل کاشان حوزه هاي علميه را تعطيل و به مدارس مختلط تبديل کرد. مطبوعات آن دوران نيز به فعاليت در گسترش فساد اهتمام کردند و حتي کار را به آنجا رساندند که شهرباني بعضي شهرستان ها و استان ها دفتر ليست فواحش را تهيه کرد. به هر حال در دوره  رضاخان و تا سال ۱۳۲۲ حجاب ممنوع بود. اما در ادامه  دوره محمدرضا پهلوي قدرت هاي استعماري به جاي مبارزه  علني با دين، شروع به گسترش فساد کردند. حتي در تشکيلات فراماسونري، زن ها را راه دادند که سابقه نداشت.

از طرف ديگر جريان اسلامي نيز با دو مسئله مواجه شد؛ اول، نگاه اسلامي که بايد آن را آموزش مي داد و دوم، تقابل با سيل بنيان کن فساد و فحشا و ضايع کننده  بنيان خانواده. لذا جلسات و مجامع زن ها در خانه ها و در مساجد و حسينيه ها شروع شد. از همان دوران مشروطه در کنار توطئه هاي استکبار، جلسات مختلف در منازل علما و شخصيت ها آغاز شد. در دوره  رضاخان که استبداد شديد بود، خانم ها تحت عنوان مکتب خانه درس قرآن و احکام مي دادند و قريب به اتفاق زناني که نمي خواستند به مدارس فرانسوي ها، آمريکايي ها و انگليسي ها يا مدارس مختلط دولتي بروند، در اين مکتب خانه ها آموزش مي ديدند.

پس از دهه  بيست که رضاخان رفت، همان طور که احزاب و جريانات و نشريات اسلامي فعال شدند، جلسات زنان هم در شهرستان ها و تهران فعال شد. اين جلسات تا حدي گسترش يافتند که رژيم نتوانست آن ها را تعطيل کند.

اولين حضور زنان در عرصه  سياسي ايران

اولين حضور زنان در عرصه  سياسي را مي توان در نهضت تنباکو مشاهده کرد.  زنان ايراني در خانواده هاي اشراف و دولتمردان و حتي در حرمسراي ناصرالدين شاه قليان ها را شکستند. سپس در انقلاب مشروطيت هم زنان حضور انقلابي و پررنگي داشتند. در جريان تحريم توليدات غربي يا واردات غربي هم که علماي تبريز شرکت اسلاميه را درست کردند و اقلام و اجناس غربي را تحريم کردند، يا در اصفهان و جاهاي ديگر باز مشاهده مي کنيم که زن ها همگام با علما از اجناس غربي استفاده نکردند.

وقتي امام خميني(ره) نهضتش را آغاز  کرد و حکومت را فاقد مقبوليت قانوني و مشروعيت شرعي  دانست، در حقيقت يک خط بين حق و باطل ترسيم شد که اين حکومت کلاً باطل است و اين حرکتِ اسلامي است که بايد به نتيجه برسد. در قيام ۱۵ خرداد سال ۱۳۴۲ حضور زنان جدي بود؛ همان زناني که در دوره  رضاخان و اوايل در مکتب خانه ها قرآن ياد مي گرفتند، هنگام قيام امام خميني(ره) به چنان رشدي رسيده بودند که بچه هايشان را هم انقلابي و مذهبي بار  آورده بودند. در کنار اين فعاليت ها برخي مدارس اسلامي هم فعاليتشان را شروع  کردند. در اواخر دهه  چهل در قم نيز حوزه  علميه زنان با نام حوزه  علميه  «توحيد» توسط شهيدان بهشتي و قدوسي ايجاد شد.با اين فعاليت ها، شاهد زناني بوديم که هم آگاه بودند و هم در جامعه حضور داشتند و هم اهل مبارزه بودند. به طوري که پس از قيام پانزده خرداد و در آغاز دهه  ۱۳۵۰، زنان بسياري در اعتراض به سياست هاي مستبدانه  شاه به زندان افتادند. به هر حال حرکت زنان در تاريخ معاصر، از درون فرهنگ اسلامي جوشيد و نه از فرهنگ هاي شرقي يا غربي. الگوي زنان ما نيز قرآن و اسلام بود.

امام (ره) به حضور زنان اهميت دادند

پس از شهادت مرحوم آقامصطفي خميني در پاييز سال ۱۳۵۶ که نهضت اوج گرفت، امام خميني (ره) به حضور زنان بيشتر اهميت دادند. حضور زنان در عرصه  مبارزه باعث شد تا مردان هم به تبع آنها به ميدان بيايند. حضور زن ها در هر تظاهرات خياباني به خوبي ملموس بود. حادثه ۱۷ شهريور سال ۱۳۵۷ که به کشتار ميدان شهداي تهران (ميدان ژاله) انجاميد، نمونه  برجسته اي از حضور و شهادت زنان در عرصه  مبارزه است.پس از پيروزي انقلاب نيز همين زنان در فعاليت هاي انقلابي و در جهاد سازندگي و جهاد نظامي به بهترين شکل شرکت  کردند. وقتي  جامعه   خود را با دوره اي مقايسه مي کنيم که زنان در آن حضور مستقيم نداشتند، درمي يابيم که فعال شدن اين عناصر در جامعه تا چه حد مؤثر و مفيد بوده و موجب ترقي شده است. ما امروز در عرصه هاي مختلف، اين حضور را مي بينيم که مي تواند الگوي بسيار مناسبي براي کشورهاي ديگر باشد. کشورهايي که انقلاب در آنها رخ داده است،  دوره  تجربه و ارزيابي الگوها را طي مي کنند و به دنبال آن هستند تا به نقطه  مطلوبي دست يابند.از اين رو، در اين دوره  گذار بايد به بهترين نحو، الگو و تجربه  خود را منتقل  کنيم.



Header